«Ας προσπαθήσουμε να αναπαραστήσουμε ένα παρόμοιο πείραμα. Βρισκόμαστε σε μια τάξη και δουλεύουμε. Αυτό είναι αληθινό. Ας υποθέσουμε ότι τα έπιπλα, η τάξη, όλοι οι μαθητές και οι δάσκαλοί μας φαίνονται και είναι στην ίδια κατάσταση που είναι και τώρα. Με τη βοήθεια του ‘αν’ θα μεταφέρω τον εαυτό μου σε μια φανταστική ζωή, και για να το κάνω αυτό θα αλλάξω μόνο την ώρα της ημέρας και θα πω στον εαυτό μου: “Τώρα δεν είναι τρεις το απόγευμα, αλλά τρεις το πρωί”. Χρησιμοποιήστε τη φαντασία σας για να δικαιολογήσετε το γεγονός ότι το μάθημα τράβηξε τόσο πολύ. Δεν είναι δύσκολο. Ας πούμε ότι αύριο έχετε εξετάσεις και υπάρχουν πολλά πράγματα να κάνετε, κι έτσι μείναμε στο θέατρο. Τώρα έχουμε καινούριες συνθήκες και καινούριες έννοιες. Οι οικογένειές σας στο σπίτι ανησυχούν. Δεν μπορέσατε να τους πείτε ότι δουλεύετε ακόμη γιατί δεν υπάρχει τηλέφωνο. Ένας από εσάς έχασε ένα πάρτι όπου ήταν καλεσμένος. Ένας άλλος μένει πολύ μακριά και δεν ξέρει πώς θα γυρίσει σπίτι αφού δεν θα προλάβει το τρόλεϊ κτλ. Αυτή η καινούρια ιδέα γεννά πολλές άλλες σκέψεις, συναισθήματα και διαθέσεις, και όλα αυτά επηρεάζουν τη γενική ατμόσφαιρα που δίνει τον τόνο σε ό,τι θα ακολουθήσει. Αυτό είναι ένα από τα προκαταρκτικά στάδια στη διαδικασία του βιώματος. Έτσι, με τη βοήθεια των καινούριων ιδεών μας, ετοιμάσαμε το έδαφος και τις Δεδομένες (Προτεινόμενες) Συνθήκες για μια σκηνή την οποία θα μπορούσαμε να αναπτύξουμε και να ονομάσουμε “Νυχτερινό μάθημα”.
Ας προσπαθήσουμε να κάνουμε άλλο ένα πείραμα. Ας ενσωματώσουμε ένα καινούριο ‘αν’ στον πραγματικό μας κόσμο – δηλαδή, αυτό το δωμάτιο και το μάθημα που βρίσκεται σε εξέλιξη. Ας αφήσουμε την ίδια ώρα της ημέρας – τρεις το μεσημέρι – αλλά ας αλλάξουμε την εποχή του χρόνου. Αντί για χειμώνα και μείον δεκαπέντε βαθμούς έξω, ας υποθέσουμε ότι είναι άνοιξη και έχουμε υπέροχο ζεστό καιρό. Όπως βλέπετε, η διάθεσή σας άλλαξε ήδη. Ήδη χαμογελάτε στην προοπτική μιας βόλτας στην πόλη μετά το μάθημα. Αποφασίστε τι θα κάνετε, βρείτε κάτι να το δικαιολογήσετε, και το αποτέλεσμα θα είναι μια καινούρια άσκηση που θα αναπτύξει τη φαντασία σας.
Θα σας δώσω ένα ακόμη ‘αν’. Η ώρα, η χρονιά, αυτό το δωμάτιο, η σχολή μας, το μάθημα μένουν ως έχουν, αλλά έχουμε όλοι μεταφερθεί από τη Μόσχα στην Κριμαία, δηλαδή έχουμε αλλάξει τον τόπο δράσης, ο οποίος βρίσκεται πίσω από τα όρια αυτού του δωματίου. Αντί για δρόμο, έξω υπάρχει θάλασσα, όπου μπορείτε να κολυμπήσετε μετά το μάθημα. Αναρωτηθείτε πώς καταλήξατε να βρίσκεστε στον νότο. Δικαιολογήστε αυτή τη Δεδομένη (Προτεινόμενη) Συνθήκη με όποια ιδέα σας αρέσει. Άραγε, να βρισκόμαστε σε περιοδεία στην Κριμαία, ενώ δεν έχουμε διακόψει τις εργασίες της σχολής όσο είμαστε εδώ; Δικαιολογήστε διάφορες στιγμές της φανταστικής ζωής με σεβασμό στο ‘αν’ που εισαγάγαμε, και θα έχετε ένα νέο σύνολο δεδομένων για να εξασκήσετε τη φαντασία σας.»
Ο δάσκαλος Τόρτσοφ, μυθοπλαστική περσόνα του Κωνσταντίν Στανισλάφσκι [Konstantin Stanislavski], μεταβάλλει διαδοχικά μία μόνο συνθήκη της πραγματικής τάξης (την ώρα, την εποχή του χρόνου, τον τόπο) και ζητά από τους σπουδαστές και τις σπουδάστριες να τη δικαιολογήσουν με τη φαντασία τους. Το ‘αν’ εισάγει την υπόθεση και οι δεδομένες συνθήκες τη μετατρέπουν σε συγκεκριμένη φανταστική ζωή, με νέες σκέψεις, συναισθήματα και διαθέσεις, όπως στη σκηνή του «Νυχτερινού μαθήματος». Η μεταφράστρια αποδίδει τον όρο ως «Δεδομένες (Προτεινόμενες) Συνθήκες»: προτάσσει τον καθιερωμένο ελληνικό τύπο και κρατά σε παρένθεση την κατά λέξη απόδοση του ρωσικού όρου.
Στανισλάφσκι, Κ. (2016). Η δουλειά του ηθοποιού με τον εαυτό του: 1. Το βίωμα (Β. Λιακοπούλου, Μετ.). Αθήνα: Πλέθρον. Βλ. σσ. 86–87.